Opinie

Presidentsverkiezing in Guinee-Bissau

Jan van Maanen. De presidentsverkiezing in Guinee-Bissau komt maanden te laat. President José Mario Vaz bepaalde in juni 2019, een paar dagen voordat zijn officiële termijn van 5 jaar was verstreken, dat de verkiezing op 24 november gehouden zal worden (na het regenseizoen). Hij dacht daarmee zijn eigen mandaat met 6 maanden te kunnen verlengen.

De Guineeër in een stemhokje maakt vaak onverwachte keuzes. Veel partijen hebben last van gebrek aan partijdiscipline en kiezers zijn vaak weinig loyaal aan één partij. Zo zagen we bv. bij de verkiezingen van 2014, toen de parlements- én presidentsverkiezingen op dezelfde dag werden gehouden, dat de PRS uitkwam op 31%, maar de PRS kandidaat voor het presidentschap maar 7% kreeg. Guinee-Bissau is een land waarin etnische en religieuze verschillen worden gevierd. Er is bijna geen haat en nijd tussen de diverse etnische groepen en ook kwa geloof is het een en al harmonie. Eigenlijk heel on-Afrikaans. Dat betekent niet dat er helemaal geen verschillen zijn. De Mandinga’s en de Fula’s liggen elkaar niet echt en ook tussen Papel en Fula botert het niet altijd, maar als je dat met andere landen vergelijkt (Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda, Hausa en Ibo in Nigeria) stelt het allemaal heel weinig voor. Omdat alle partijen (bij wet) leden moeten hebben in alle regio’s zijn die partijen dan ook allemaal 'multiculti'. Maar wel de aantekening dat de Balanta’s oververtegenwoordigd zijn in de PRS en de MADEM-G15 toch wel erg veel Mandinga’s en Fula’s telt (hoe lang gaat die gelegenheidscoalitie nog goed ?).
Bij presidentsverkiezingen telt de etnische en religieuze achtergrond van de kandidaat wel mee. De PRS komt dus altijd met een Balanta kandidaat en de MADEM-G15 heeft een Mandinga kandidaat. In de anonimiteit van het stemhokje, kan men zich eens in de vijf jaar etnisch profileren, maar de meeste kiezers doen dat niet.
Nu de 12 kandidaten voor de a.s. presidentsverkiezing van 24 november bekend zijn, zijn er 5 kandidaten van belang en maken een kans de verkiezing te winnen: Domingos Simões Pereira (DSP) namens de PAIGC, José Mario Vaz (JOMAV) onafhankelijk, Gen. Umaru Sissoko Embalo namens de MADEM-G15, Carlos Gomes jr onafhankelijk en Nuno Nabiam namens de APU-PDGB. Daarnaast zijn er dus nog 7 kandidaten die er minder toe doen. Die zullen ieder zo’n 1 á 2% halen.
We zien dat het resultaat van de parlementsverkiezingen van maart dit jaar en wat er daarna gebeurde, zijn invloed heeft gehad op wie er kandidaat is. Uit die verkiezingen kwam de PAIGC als grootste partij voort met 47 zetels in het parlement van 102. Op de tweede plaats kwam verrassend de dissidenten partij van de PAIGC, de MADEM-G15 met 27 zetels. De grote verliezer was de PRS. Die verloor ongeveer de helft van zijn aanhang en bleef steken op 21 zetels (dat waren er 41). De APU-PDGB (een nieuwe partij opgericht door Nuno Nabiam, de tegenstander van JOMAV in de presidentsverkiezingen van 2014) haalde 5 zetels. De UM en de PND haalde ieder één zetel. Al heel snel, nog voor de definitieve uitslag bekend was, vormde de PAIGC een coalitie met de APU-PDGB, de UM en de PND. De PAIGC leider, Domingos Simões Pereira (DSP) werd door de vier partijen unaniem voorgesteld als eerste minister. En toen gebeurde er twee maanden niets. De president van de republiek, José Mario Vaz (JOMAV) is, zoals bekend, geen fan van DSP (wat heet, de mannen kunnen elkaar niet luchten of zien). JOMAV probeerde zich in allerlei bochten te wringen en kwam achter de schermen met andere kandidaten voor de functie van eerste minister. Dit was (wederom) in conflict met de constitutie, waarin staat dat de grootste partij de eerste minister aanwijst. Na interventie van de CEDEAO (ECOWAS) kwam er de volgende polder oplossing: JOMAV moest terug in zijn hok en moest zich verder koest houden.
Zijn mandaat was voorbij en hij was feitelijk geen president meer. Hij was volgens de CEDEAO alleen nog in naam president en mocht tot de verkiezing van november, zich verder nergens mee bemoeien. De eerste minister van de transitie, Aristides Gomes, zou aanblijven en op basis van de gevormde coalitie een nieuwe regering vormen. En zo geschiedde. De rapen waren gaar bij de MADEM-G15 en de PRS. 'Dictatuur van de meerderheid' werd er geroepen en 'Wij eisen ook regeringsposten op want het volk heeft voor bijna de helft ook op ons gestemd.' Een simpel lesje maatschappijleer waarin uitgelegd werd dat het in een parlementaire democratie nu eenmaal zo werkt en de meerderheid beslist, werd hun deel.
Omdat JOMAV weigerde om DSP aan te stellen als eerste minister, moest DSP beslissen wat zijn volgende stap zou zijn. In de maanden die volgden had hij tijd zijn opties door te nemen. De Vierdaagse van Nijmegen die hij liep, was daarom ideaal om alles op een rijtje te krijgen. Een optie was gewoon te wachten tot na de presidentsverkiezing van november en dan, in de hoop dat JOMAV niet zou worden herkozen, een regeling treffen met de nieuwe president (een wisseling van eerste minister). Maar wie zou die nieuwe president zijn? Geen van de toen al bekende kandidaten durfde hij te vertrouwen. Ook leek het er op dat JOMAV onder de realiteit van de dag wel eens herkozen zou kunnen worden, want de eerste ronde zou een nek-aan-nek race zijn tussen zo’n 5 figuren met ongeveer hetzelfde gewicht en het was onvoorspelbaar wie er als nr. 1 en nr. 2 uit de eerste ronde zouden komen. Eind augustus hakte hij de knoop door: hij stapte zelf in de race. Met twee vingers in de neus won hij daarop de interne PAIGC verkiezing met 78%. Zelf had hij het al als een mooi resultaat beschouwd als hij de 60% had gehaald. Wat volgde was verkiezingstactiek. Eerst hield de PAIGC een openbare bijeenkomst waar de partij DSP publiekelijk tot kandidaat uitriep. Daarbij waren zo’n 20.000 mensen aanwezig. Daarna volgde twee weken later de officiële aanmelding bij het hooggerechtshof. Ook daarvoor liep de stad uit en werd het verkeer uren ontregeld. De 'officiële' campagne begint dan pas begin november, maar de mensenmenigtes die voor DSP op de been komen in deze pre-campagne is een eerste indicatie dat DSP hoog gaat scoren. Niemand weet meer mensen te trekken dan hij. Wat verder opvalt in de cijfers van eerdere verkiezingen (parlementaire en president) is de invloed van de methode D’Hondt (google die maar eens) en het gewicht van de kiezers in de stad Bissau. Zo zie je dat in maart 2019 de PAIGC 46% van zetels haalde met slechts 35% van de stemmen. De MADEM-G15 haalde 26,5% van de zetels met 21% van de stemmen en de PRS pakte 21% van de zetels met eenzelfde 21% van de stemmen. (maar ook: FREPASNA haalde met 2,5% van de stemmen geen enkele zetel in het parlement). Bij de presidentsverkiezing is de D’Hondt methode natuurlijk niet van toepassing en tellen de pure aantallen en percentages. De opkomst bij de presidentsverkiezing is meestal lager dan bij de parlementsverkiezingen, maar dat geldt minder voor de stad Bissau dan voor het binnenland (waar de loopafstanden naar de stembus groter zijn). En de stad Bissau is voor 75% PAIGC territorium. De internet dichtheid is in Bissau veel groter dan in het binnenland en dus is het belang van de sociale media in de stad groter dan in het binnenland.
De andere kandidaten roerden zich tot nu toe minder. Zo is er ex-leger generaal (nu: 'generaal van het volk') Umaru Sissoko Embalo van de MADEM-G15 (haalde dus 21% in maart). Die speelde, na zijn verkiezing binnen zijn partij, wederom de etnische (Fula, Mandinga) en moslim kaart. Bovendien ging er in maart heel veel geld om in de MADEM-G15 campagne in het moslim gebied (oosten van het land) waarop ze zich concentreerden. Sissoko stelt zich hard op tegen DSP maar waar hij vóór is, dat vertelde hij tot nu toe niet. Met de tanende MADEM-G15 aanhang (inmiddels verlieten een aantal gefrustreerde kopstukken de partij) zou hij goed kunnen zijn voor 10%? Carlos Gomes jr was eerste minister tot 2012. Hij was namens de PAIGC kandidaat voor de presidentsverkiezing van dat jaar. Hij won bijna met 49% de eerste ronde maar een militaire coup verhinderde dat er een tweede ronde kwam. Hij ging daarna in ballingschap om eigenlijk pas nu terug te keren. Omdat hij binnen de PAIGC geen poot meer aan de grond kreeg, stelt hij zich nu kandidaat als 'onafhankelijk'. Het geheugen van het electoraat is overal maar kort. De jongeren van nu (het grootste deel van het electoraat) kennen hem amper. 7 jaar afwezigheid is funest voor de bekendheid van een politicus. Men twijfelt of hij dit keer de 10% zal halen.
APU-PDGB kandidaat Nuno Nabiam zal het beter doen, maar ook beter dan 5 jaar geleden? Hij werd toen, met de directe hulp van Kumba Yala (zelf president van 2000 tot 2003 en afgezet in een militaire coup) tweede in de eerste ronde met 25% (JOMAV haalde toen, met PAIGC steun 40%). De PRS (waarvan Kumba Yala de oprichter was) heeft geen kandidaat maar steunt Nuno Nabiam nu openlijk. Vijf jaar geleden haalde de PRS kandidaat Abel Ncada 7% (terwijl de PRS voor het parlement toen dus 31% haalde). Rekening houdend met de steun voor zijn APU-PDGB in de parlementsverkiezingen (8,5%) en het verval van de PRS zou Nuno Nabiam blij mogen zijn met 20%.
Zittend president José Mario Vaz (JOMAV) gaat dit keer dus niet als PAIGC kandidaat maar als onafhankelijk. Zijn reputatie stelt in de stad Bissau niet veel meer voor maar in het binnenland kan hij nog wel eens verrassend scoren. Dat zal dan komen vanwege zijn bekendheid en niet op wat hij gepresteerd heeft de afgelopen 5 jaar. Hij is er trots op dat hij de eerste president is die de hele rit heeft uitgezeten, zonder staatsgreep. Veel meer wapenfeiten heeft hij niet en hij stelt zich dan voornamelijk op tegen DSP. Haalt hij de 15%?
En dan Domingos Simões Pereira (DSP). Zijn PAIGC haalde in maart dit jaar 35% van de stemmen. Die 35% moet te evenaren zijn en vanwege de problemen in de MADEM-G15 en het niet hebben van een officiële PRS kandidaat, zou de 40% mogelijk moeten zijn? Velen hopen toch op een wonder en denken dat DSP het presidentschap in de eerste ronde al kan pakken. Hij presenteert zich als een 'jonge' kandidaat (hij is 56 jaar) en de PAIGC is beter georganiseerd dan ooit. De haarvaten van de partij lopen tot in de kleinste dorpen van het land en de partijdiscipline is de afgelopen 4 jaar hersteld. Hij omarmt (uiteraard) het programma 'Terra Ranka' van zijn partij, dat inmiddels het programma van de regering is geworden en dat terwijl andere partijen of kandidaten niet eens een programma hebben. Verder zal veel afhangen van wat de 7 'kleinere' kandidaten gaan doen. Die zouden met hun 1% a 3% (ieder) wel eens net het verschil kunnen maken voor een al dan niet overwinning (van 50% +1 ) van DSP in de eerste ronde, want die twee mini partijen in de regeringscoalitie (UM en PND) hebben allebei een eigen presidents-kandidaat.
Het lijkt dus reëel te verwachten dat het toch tot een tweede ronde gaat komen met DSP als winnaar van de eerste ronde, maar geen absolute meerderheid. Wie tweede wordt zal sterk afhangen van de Balanta stem. Nuno Nabiam is Balanta en maakt alsnog de beste kans. De echte campagne begint begin november en gaat 3 weken duren. De kandidaten zullen door het land trekken en zullen veel bedrukte T-shirts, petjes en andere hebbedingetjes uitdelen. De MADEM-G15 wordt vaak in verband gebracht met drugs en zou tijdens de verkiezingen in maart veel cash geld hebben rondgestrooid. Met de recente vangst door de politie van bijna 2.000 kg cocaïne, zou de MADEM-G15 krap bij kas zitten? Ook schandalen zullen invloed hebben. Een prominent MADEM-G15 lid was recentelijk te zien op het internet waar hij een dief (zou een mobieltje hebben gestolen) verpakt in autobanden overgoot met benzine en in brand dreigde te steken. Maar waar de MADEM-G15 het goed deed in maart (het oosten dus), hebben weinig mensen toegang tot internet. Dus zal het wat uitmaken?
Een paar dagen na 24 november zullen we een uitslag hebben. De tweede ronde is op 29 december. DSP zal die tweede ronde winnen en in januari 2020 tot president van de republiek worden beëdigd.

Reacties

Geef een reactie