Focus op Liberia en Mali

Afrika in 2014: winnaars en verliezers

20141229Fred van der Kraaij. Het nieuws in 2014 leek vooral uit West Afrika te komen waar het Ebola virus in Guinee, Liberia en Sierra Leone vele duizenden slachtoffers maakte, waar president Blaise Compaoré van Burkina Faso na 27 jaar aan de macht geweest te zijn op de vlucht sloeg na een volksopstand, en waar in Nigeria de terreurorganisatie Boko Haram ongehinderd dood en verderf bleef zaaien – maar er gebeurde meer op het Afrikaanse continent.

In Noord Afrika vervloog de politieke lente die hoopvol was ingezet met de val van de dictators Ben Ali (Tunesië), Kaddafi (Libië) en Mubarak (Egypte). In Oost Afrika stond president Uhuru Kenyatta van Kenya in het middelpunt van een opmerkelijke beslissing. En in Zuidelijk Afrika vonden in Botswana, Malawi en Zambia politieke ontwikkelingen plaats die weinig internationale aandacht kregen, zoals de beëdiging in Zambia van de eerste blanke president sinds De Klerk in Zuid Afrika (1989-1994). In schrille tegenstelling hiermee staat de internationale belangstelling voor de vreselijke conflicten en gevechten in Libië, Somalië, Zuid-Soedan, de Centraal Afrikaanse Republiek en de Westelijke Sahara. Het nieuws over Afrika wordt nog steeds beheerst door slecht nieuws.
Ik wil daarom dit overzicht met het goede nieuws beginnen. Voor mij zijn de Afrikaanse helden van 2014 de gezondheidswerkers en hulpverleners in Liberia, Sierra Leone, Guinee – en ook in Nigeria, Senegal en Mali waar een Ebola aanval met succes werd afgeslagen – die zich vaak met gevaar voor eigen leven inzetten in de strijd tegen het dodelijke virus, ondanks de vaak lage salarissen, de onvoldoende beschermende kleding, en de falende publieke gezondheidsinfrastructuur in hun landen. Doctor Moses van het John F. Kennedy ziekenhuis, het grootste publieke ziekenhuis van Liberia, was prominent en op indrukwekkende wijze aan het werk te zien in de CNN rapportage ‘Inside a Liberian Ebola clinic’ maar er zijn er veel meer gezondheidswerkers die lof verdienen, waarvan helaas een te groot aantal hun besmetting niet kan navertellen.
Verder wil ik de aandacht vestigen op een weinig bekende index van goed bestuurde Afrikaanse landen, de Ibrahim Index of African Governance. De top-10 van de 2014 Index ziet er als volgt uit (in aflopende volgorde): Mauritius, Kaap Verdië, Botswana, Zuid Afrika, Seychellen, Namibië, Ghana, Tunesië, Senegal en Lesotho. Opmerkelijk is dat er drie eilandstaten in de top-10 voorkomen, vier landen in Zuidelijk Afrika en de afwezigheid van Oost-Afrikaanse en Centraal-Afrikaanse landen.
Ook is het vermeldenswaard dat ook in 2014 weer in een aantal Afrikaanse landen democratische verkiezingen, waaraan meerdere presidentskandidaten en/of politieke partijen deelnamen, tot een vreedzame wisseling van de wacht leidden. Helaas zijn dit er nog steeds te weinig. In enkele landen is het leger nog duidelijk aanwezig in de nationale politiek en namen voormalige legerofficieren met succes deel aan presidentiële verkiezingen of werden burgerkandidaten gesteund door het leger.

Noord-Afrika
In Noord-Afrika vormen Algerije en Egypte hier voorbeelden van. In april 2014 werd de 77-jarige, ernstig zieke President Bouteflika, die gesteund wordt door het leger en sinds 1999 president is van Algerije, met 80% van de stemmen herkozen voor een vierde termijn van vijf jaar. Algerije speelt een belangrijke rol in de politieke ontwikkelingen in het zuidelijke buurland Mali. Gevreesd moet worden dat Bouteflika zijn termijn niet zal afmaken en dit roept vragen op zoals wie hem dan zal opvolgen en hoe dit zal verlopen. In Egypte is generaal Abdul al-Sisi sinds juni officieel president, na verkiezingen waarin hij 97% van de stemmen behaalde. In 2013 had generaal Sisi de gekozen president Morsi van het Moslimbroederschap afgezet. Democratie is hier dus de grote verliezer, maar voorlopig lijkt de politieke rust weergekeerd. Dit laatste is niet het geval in buurland Libië, waar de chaos na de val van dictator Kaddafi voortduurt. Ook Libië speelt een belangrijke rol in het conflict in het noorden van Mali. Tot slot een democratisch lichtpuntje in Tunesië waar op de valreep van 2014 Beji Caid Essebsi tot president werd gekozen en daarmee de politieke lente in het land redde. Gezien zijn hoge leeftijd, 88 jaar, lijkt het toch nuttig ontwikkelingen in dit land nauwlettend te volgen.

Oost-Afrika
In Oost-Afrika vond een opmerkelijke gebeurtenis plaats. De Keniaanse president Uhuru Kenyatta, zoon van Yomo Kenyatta, de charismatische eerste president van het land, moest terechtstaan voor het Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag, beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid – wegens vermeende betrokkenheid bij etnisch geweld in 2007-08 dat aan meer dan 1000 mensen het leven kostte. Een unicum: het eerste proces tegen een staatshoofd in functie voor het ICC. In oktober trad president Kenyatta tijdelijk af, om zich te melden in Den Haag, maar tot verrassing van velen maakte de hoofdaanklaagster van het ICC, de Gambiaanse Fatou Bansouda begin december bekend dat het ICC de aanklachten tegen hem liet vallen wegens gebrek aan bewijs, een beslissing waarbij het Keniaanse gebrek aan medewerking aan het proces ook een rol speelde. Mensenrechtenorganisaties waren teleurgesteld, maar politieke waarnemers noemden het een grote overwinning voor president Kenyatta en een flink gezichtsverlies voor het ICC.

Zuidelijk Afrika
In Zuidelijk Afrika werd president Ian Khama van Botswana – zoon van ’s lands eerste president Seretse Khama en Ruth Williams, een blanke (Britse) moeder – democratisch en transparant herkozen voor een tweede termijn. Botswana, de grootste diamantproducent van de wereld, geldt als een schoolvoorbeeld van goed bestuur en politieke rust, hoewel er de laatste tijd wat deuken in deze reputatie dreigen te komen door de strenge houding van president Khama tegen de pers.
Buurland Zambia liet in 2014 ook politieke stabiliteit zien. Toen op 28 oktober president Michael Sata op 77-jarige leeftijd in een kliniek in Londen overleed volgde vicepresident Guy Scott hem overeenkomstig de grondwet op en werd interim-president. Scott is de zoon van Britse (blanke) ouders en zijn beëdiging is een unicum in Afrika. Hij kan echter volgens de Zambiaanse grondwet vanwege zijn afkomst geen president worden. In 2015 zullen derhalve in het land, de grootste koperproducent van Afrika, presidentiële verkiezingen worden gehouden.
In Malawi vond ook een opmerkelijke machtswisseling plaats. Hier was in 2012 vicepresident Joyce Banda president geworden na het overlijden van haar 78-jarige voorganger. Joyce Banda werd aldus Afrika’s tweede vrouwelijke president. In mei 2014 werd zij weggestemd in presidentsverkiezingen die werden gewonnen door Peter Mutharika, de jongere broer van de overleden president. Joyce Banda verloor hiermee een machtsstrijd die al begonnen was vóór de dood van haar voorganger, die eerder blijk had gegeven aan zijn broer Peter de voorkeur te geven als zijn opvolger. Peter Mutharika won de verkiezingen met 36% van de uitgebrachte stemmen. Joyce Banda eindigde als nummer drie. Zij trachtte nog de uitslag van de verkiezingen – die rommelig waren verlopen – aan te vechten, maar vergeefs.
Ook in Namibia en in Madagascar werden in 2014 presidentsverkiezingen gehouden. In Namibia bleef SWAPO, de bevrijdingsorganisatie die voor onafhankelijkheid streed, aan de macht en werd president Pohamba na het grondwettelijke maximum van twee termijnen vervangen door premier Hage Geingob in rustig verlopen presidentsverkiezingen. In Madagascar werd een periode van politieke turbulentie, met als dieptepunt een militaire staatsgreep in 2009, afgesloten en werd in januari 2014 de 56-jarige Hery Rajaonarimampianina beëdigd, Afrika’s president met de langste naam.

Centraal-Afrika
In Centraal-Afrika waren het conflicten in Zuid-Soedan, de Centraal Afrikaanse Republiek, en in de Democratische Republiek Congo die in hoge mate de politiek bepaalden. De oorlog in de DRC begon in de jaren negentig van de vorige eeuw en het lukt de huidige president Joseph Kabila, zoon van de in 2001 vermoorde president Laurent Kabila, maar niet er een eind aan te maken. In de CAR woedt sinds 2012 een burgeroorlog, gekenmerkt door stammen- en religieuze tegenstellingen. Noch een VN-troepenmacht noch de vervanging van de zelf benoemde president Michel Djotodia door een vrouwelijke interim-president, Catharina Samba-Panza – sinds 23 januari 2014 Afrika’s derde vrouwelijke president – slagen erin de tegenstellingen te overbruggen. Dan Zuid-Soedan, Afrika’s jongste onafhankelijke staat, op 9 juli 2011 ontstaan door afscheiding van Soedan. In het olierijke Zuid-Soedan strijden tenminste zeven partijen met elkaar, een einde is voorlopig niet in zicht.

West-Afrika
In West-Afrika waren in 2014 twee opmerkelijke winnaars en een onverwachte verliezer. In Mauritanië werd generaal Mohamed Ould Abdel Aziz, betrokken bij diverse coups (2003, 2005, 2008) en sinds 2008 aan de macht, herkozen in juni van 2014. In augustus werd hij beëdigd. President Aziz speelt een belangrijke rol in de bestrijding van opstandelingen, terroristen en fundamentalisten in buurland Mali. En in het kleine Guinee-Bissau, een ‘narco-staat’, won in mei José Maria Vaz de presidentsverkiezingen, de eerste na de zoveelste staatsgreep in het land, in 2012. Geen gekozen president van Guinee-Bissau heeft zijn termijn uitgediend, dus het is afwachten wat de toekomst voor president Vaz inhoudt.

De meest sensationele politieke ontwikkeling van 2014 in West Afrika is ongetwijfeld de val van Blaise Compaoré, president van Burkina Faso sinds de moord op zijn ‘vriend en broer’, president Thomas Sankara in oktober 1987. Velen wijzen naar Blaise Compaoré bij de vraag wie verantwoordelijk was voor de dood van de populaire Thomas Sankara. Ook de moord op journalist Norbert Zongo, in 1998, is nooit opgelost. Norbert Zongo onderzocht de dood door marteling van David Ouedraogo, chauffeur van François Compaoré, broer van de president en diens machtige adviseur, wiens naam werd genoemd in deze moordzaak. Bovendien speelde president Compaoré – uitvoerig gedocumenteerd in VN-rapporten – ook een prominente rol in de burgeroorlogen in Liberia en Sierra Leone, en hielp hij de voormalige rebellenleider en president van Liberia, Charles Taylor – inmiddels veroordeeld tot 50 jaar cel – aan wapens in ruil voor bloeddiamanten. Blaise Compaoré ontsprong ook in dit geval de dans. Toen hij in oktober probeerde de grondwet te herzien waardoor hij aan de macht zou kunnen blijven, ontplofte de volkswoede en na enkele dagen al droop hij af, met de staart tussen de benen, daarbij geholpen door Frankrijk. In buurland Ivoorkust ontving president Ouattara hem met open armen. Burkina Faso wordt nu geleid door Michel Kafando, interim-president, en luitenant-kolonel Yacouba Isac Zida als premier, die nieuwe verkiezingen moeten voorbereiden. Zida was gedurende 18 dagen president, van 1-18 november, tot hij vervangen werd door de burger Kafando, maar is de werkelijke sterke man van Burkina Faso.
De reactie van Blaise Compaoré’s voormalige Afrikaanse collega-presidenten is opmerkelijk. De meest uitgesproken reactie kwam uit buurland Mali, waar de politieke partij van president Keita onverhuld zijn vreugde uitsprak over Compaoré’s vertrek, ‘na 27 jaren van dictatuur’. Compaoré had leiders van rebellengroepen die in Noord-Mali vochten onderdak verleend en dat was Bamako natuurlijk in het verkeerde keelgat geschoten.
Zal het Blaise Compaoré weer lukken om zich aan de justitie te onttrekken? Premier Zida, die tot de vlucht van president Compaoré de tweede man van diens lijfwacht was, heeft eind 2014 aangekondigd zijn uitlevering te vragen. Spannend. In veel voorgaande gevallen was gerechtigheid ver te zoeken na de val van een Afrikaanse dictator. Denk bijvoorbeeld maar aan ex-president Hissène Habré van Tsjaad (1982-1990) en de ‘ex-Rode keizer’ van Ethiopië, Mengistu (1977-1991), die na hun val naar Senegal respectievelijk Zimbabwe vluchtten en daar sindsdien in vrijheid leven. Zal dat ook ex-president Compaoré lukken in 2015? Zal in 2015 de gerechtigheid winnaar of verliezer worden?

Het nieuwe jaar zal het leren. Ik maak van de gelegenheid gebruik iedereen een gelukkig en gezond 2015 toe te wensen, en hoop op gerechtigheid voor de slachtoffers van mensenrechtenschendingen en oorlogsmisdaden, zowel in Afrika als buiten het continent.

Reacties

3 Replies to “Afrika in 2014: winnaars en verliezers

  1. Geachte redactie,
    Uw overzicht is zeker prijzenswaardig – alhoewel ik een korte analyse van de parlements- en presidentsverkiezingen in Mozambique en Zuid Afrika miste!

  2. Dank je Fred van der Kraaij voor deze mooie en nette update. Zelf heb ik Mali en Angola gevolgd en bezocht. Angola boomt op eigen kracht, krijgt geen ontwikkelingshulp meer en heeft dat ook niet nodig. Ook zag ik er geen ontwikkelingswerkers. Mali lijkt stabiel maar is zwaar verdeeld tussen noord en zuid.

  3. Beste redactie en Fred van der Kraaij,
    Dank voor deze heldere en overzichtelijke update over de politieke situatie in de diverse Afrikaanse landen.
    Het zou boeiend zijn als wij dit verhaal nog eens lezen aan het eind van 2015. Dit is een uitnodiging!
    Beste wensen voor 2015 en succes met Afrika en AfrikaNieuws.

    Groet,
    Pieter Kersten

Geef een reactie