Focus op Liberia en Mali

Terugblik 2015, vooruitzichten 2016

20160104Fred van der Kraaij. De grootste winnaar in 2015 was Nigeria, Afrika’s grootste economie en met 180 miljoen inwoners het volkrijkste land van het continent. Van elke vijf zwarte Afrikanen is er één Nigeriaan! De zittende president – uit het zuiden – Goodluck Jonathan verloor de verkiezingen van een noorderling, Muhammadu Buhari, een voormalige dictator. Generaal Buhari was eerder president van Nigeria, van 1983-1985, na een militaire staatsgreep, een van de vele die het land gekend heeft.

Wat veel waarmeners verbaasde was dat de nederlaag van Goodluck Jonathan zonder slag of stoot verliep. Er waren geen gevechten tussen ontevreden kiezers, er waren geen beschuldigingen van grootschalig verkiezingsbedrog. De overdracht van het presidentschap verliep snel en vlot. Opmerkelijk voor een land dat sinds de onafhankelijkheid in 1960 meer zelf uitgeroepen dan gekozen staatshoofden heeft gekend en waar grote verschillen bestaan tussen het overwegend islamitische noorden en het christelijke zuiden. Muhammadu Buhari en het Nigeriaanse volk zijn hiermee in mijn ogen de grootste winnaars van 2015. Een compliment is hier op zijn plaats. Echter, ‘The proof of the pudding is in the eating’ zeggen de Engelsen – ofwel: ‘de praktijk zal het leren’ hoe succesvol de nieuwe president zal zijn. Het kostte president Buhari, nochtans bekend om zijn daadkracht, vier maanden om een regering samen te stellen. Zijn grootste problemen zijn de bestrijding van de wijd verspreide corruptie en de strijd tegen de terreurgroep Boko Haram.

Andere winnaars zijn ontegenzeggelijk drie andere West-Afrikaanse landen – Guinee, Liberia en Sierra Leone – waar een einde kwam aan een verwoestende Ebola epidemie. Meer dan 11.000 mensen overleden aan het Ebola virus – in combinatie met een falende gezondheidszorg. We moeten niet vergeten dat Ebola vooral een ‘arme-mensen-ziekte’ is. In ontwikkelde landen met een goed werkend gezondheidssysteem zou het virus veel minder slachtoffers veroorzaken. Op de valreep van 2015 werd ook Guinee, als derde en laatste land, Ebolavrij verklaard. Laten we hopen dat het virus niet weerkeert en dat de regeringen van de drie landen nu de lessen trekken uit het tragische verloop van de epidemie.

Ook de winnaars van de 2015 Nobelprijs voor de Vrede zijn het vermelden waard. Vier Tunesische orgainsaties viel deze eer te beurt, voor hun bijdrage aan de vorming van een pluralistiche democratie in Tunesie na de ‘Jasmijnrevolutue’ van 2011.

En wie is de grootste verliezer? Is dat de leider van de mislukte september coup in Burkina Faso, generaal Gilbert Diendéré? Hij was de rechterhand van ex-president Blaise Compaoré – eind 2014 na een volksopstand naar buurland Ivoorkust gevlucht – en probeerde met zijn mislukte staatsgreep het democratisch proces in het land te stoppen en wellicht de ex-president terug aan de macht te brengen. Nu zit hij gevangen, in afwachting van een proces, en met hem andere ex-Compaoré vertrouwelingen. Maar de nieuwe president van het land, Roch Marc Kaboré, die op 31 december werd geinstalleerd na eerlijk verlopen verkiezingen, heeft jarenlang met Compaoré samengewerkt, onder andere als zijn premier, en ook de nieuw gekozen voorzitter van het parlement is in dit opzicht niet brandschoon. Ook werd eind december bekend dat de nieuwe regering van Burkina Faso aan Ivoorkust om uitlevering van ex-president Compaoré heeft gevraagd in verband met de moord op Burkina’s inmiddels legendarisch geworden president Thomas Sankara, in 1987, die Blaise Compaoré aan de macht bracht.

In 2015 vond nog een mislukte staatsgreep plaats – in het Centraal-Afrikaanse land Burundi. Hierdoor kon de zittende president Pierre Nkurinziza aan de macht blijven. Na zeer betwiste presidentsverkiezingen begon hij op 20 augustus aan een even controversiële derde ambtstermijn. Sindsdien is de dreiging van een burgeroorlog in het land nog groter geworden. Ditmaal niet langs tribale lijnen – Hutu’s versus Tutsi’s – maar langs voor- en tegenstanders van president Nkurinziza, zelf een Hutu.

In vijf landen werden in 2015 presidenten herkozen: in Burundi, Guinee, Ivoorkust, Togo en Soedan. In laatstgenoemd land werd Omar al-Bashir herkozen, sinds 1989 aan de macht na een militaire staatsgreep en gezocht door het Internationale Strafhof wegens genocide.

In zeven landen begon een nieuwe president aan zijn (haar!) eerste ambtstermijn. Het maakte geen wereldnieuws waardoor velen nog denken dat de Liberiaanse president Ellen Johnson Sirleaf Afrika’s enige vrouwelijke preident is, maar niets is minder waar. In Mauritius werd in april de zeer verdienstelijke bio-wetenschapper Ameenah Gurib-Fakim als president en staatshoofd beëdigd, Mauritius’ eerste vrouwelijke president.
Ook waren er nieuwe presidenten in Burkina Faso en Nigeria, al eerder genoemd, en in Zuidelijk Afrika: in Namibië en Mozambique (na succesvolle presidentiële verkiezingen eind 2014) en in Tanzania en Zambia.

Hier tegenover staan 13 presidentiële ‘plucheplakkers’. De trieste lijst wordt aangevoerd door de presidenten van Angola (sinds 1979), Equatoriaal Guinee (ook sinds 1979) en Zimbabwe (sinds 1980). De andere tien presidenten-plucheklevers zijn te vinden in (alfabetische volgorde) Algerije: 1999; Congo-Brazzaville: 1997; Democratische Republiek Congo (DRC ook wel Congo-Kinshasa genoemd: 2001; Djibouti: 1999; Eritrea: 1991; Gambia: 1994; Kameroen: 1982; Rwanda: 2000; Tsjaad: 1990 en Uganda: 1986. Per definitie horen in dit rijtje ook Afrika’s (officiële) koninkrijken Lesotho, Marokko en Swaziland, waar de koningen Letsie III, Mohammed VI en Mswati III sinds respectievelijk 1996, 1999 en 1986 de scepters zwaaien.

Rommelig en gewelddadig bleef het in 2015 in Burundi, de Centraal Afrikaanse Republiek, Libië, Mali, Somalië en Zuid-Soedan. Eigenlijk moeten we de Westelijke Sahara ook tot dit rijtje van conflictgebieden rekenen. Sinds de tweede helft van de jaren 70 van de vorige eeuw heeft Marokko deze ex-Spaanse kolonie geannexeerd, door het Internationale Gerechtshof ‘een bezetting’ genoemd. Gespannen verhoudingen met de Verenigde Naties en de Afrikaanse Unie en met buurland Algerije zijn het gevolg. Als enige Afrikaanse land is Marokko geen lid van de pan-Afrikaanse organisatie (sinds 1984).

Het conflict in Libië vormt het grootste gevaar. Sinds de val van Kaddafi in 2011 bevindt het land zich in een vrije val. Anarchie en wetteloosheid heersen, met belangrijke spill-over effecten in andere Noord-Afrikaanse landen en in West-Afrika. Vooral het voortdurende conflict in Mali – ondanks in 2015 getekende vredesovereenkomsten – lijkt geen oplossing te hebben kennen zonder vrede, politieke rust en stabiliteit in Libië.

Vooruitzichten 2016
Ervaring leert dat gedetailleerde voorspellingen over wat in Afrika in 2016 staat te wachten zinloos koffiedik kijken is. Het verleden toont wel aan dat staatsgrepen nog steeds niet uitgesloten zijn. Burgeroorlogen evenmin. De belangrijkste gewapende conflicten zullen zich in 2016 tenminste afspelen in Zuid-Soedan, Somalië en Libië, maar we kunnen in het Grote Merengebied Burundi en in West Afrika Mali en Nigeria niet uitsluiten. De terreurgroep Boko Haram houdt huis in vooral Nigeria, maar ook in Kameroen en Tsjaad. Laten we hopen dat met een ex-militair als nieuw staatshoofd in Nigeria de terreur van Boko Haram langzaam tot het verleden gaat behoren. Het is trouwens opmerkelijk dat we in 2015 weinig hebben vernomen van Joseph Kony, de terroristenleider van de LRA – de Lord’s Resistance Army – die in het Grote Merengebied en vooral Oeganda dood en verderf zaaide. Waar is hij gebleven?

Afrika telt naar verhouding veel oude presidenten. Tenminste tien van de 54 staatshoofden zijn 80 jaar of ouder. Het lijstje wordt aangevoerd door Zimbabwe’s president Robert Mugabe, die in februari 92 jaar oud hoopt te worden, De Tunesische pressident Besi Caed Essebi staat met 89 jaar op een goede tweede plaats.
Wie zal 1 januari 2017 niet halen? Grote kanshebber is Algerije’s president Bouteflika (78 jaar oud). Hij treedt nauwelijks meer op in het openbaar vanwege zijn slechte gezondheid en is – volgens geruchten – al vaak doodverklaard. Mocht hij werkelijk overlijden dan zal er ongetwijfeld een machtsstrijd plaatsvinden in dit olierijke land, waar op de achtergrond de generaals de dienst uitmaken.

De bevolking in 15 Afrikaanse landen zal in 2016 naar de stembus kunnen gaan om een nieuwe president te kiezen. In de helft van de gevallen lijken de kaarten echter al tevoren te zijn geschud. Het gaat hier om de ‘plucheplakkers’ in 8 landen: Congo-Brazzaville, Djibouti, DRC, Equatoriaal Guinee, Gambia, Oeganda, Rwanda, Tsjaad, Zal dit in deze landen tot problemen kunnen geven? Misschien wel. Maar we moeten niet vergeten dat deze presidenten niet alleen door onderdrukking van de oppositie, mensenrechtenschendingen en binnenlandse terreur in het zadel kunnen blijven. Ook geo-politieke belangen van het buitenland en economische belangen spelen een grote rol.

Dit geldt met name voor Djibouti, waar de VS hun grootste militaire basis in Afrika hebben, Camp Lemonnier. Het geldt ook voor Tsjaad, waar Frankrijk het hoofdkwartier van zijn belangrijkste militaire operatie in Afrika heeft gehuisvest, Operation Barkhane. En het geldt ook voor de olierijke landen Angola en Equatoriaal Guinee. Hierover meer in het inmiddels begonnen nieuwe jaar.

Ik wens alle lezers een gezond, gelukkig en vredig 2016!

One Reply to “Terugblik 2015, vooruitzichten 2016

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *